Tâm lý 'gỡ gạc' và cách thoát khỏi nó khi dùng Hitclub

FullySky hay nhìn mọi việc như một hành trình có nhiều trạm. Có những trạm ai cũng thấy: mở đúng địa chỉ, bảo vệ tài khoản, đặt giới hạn. Nhưng có một khúc rẽ khó thấy hơn nhiều, vì nó không nằm trên bản đồ mà nằm trong đầu người đi đường: tâm lý "gỡ gạc". Bài này nói về khúc rẽ đó khi dùng Hitclub, vì sao nó nguy hiểm và làm thế nào để đi qua mà không bị cuốn theo.

Ảnh: Reiji Kawata / Unsplash

Gỡ gạc là gì và vì sao ai cũng có thể gặp

Trong tâm lý học hành vi, gỡ gạc (tiếng Anh gọi là chasing losses) là xu hướng tiếp tục bỏ thêm thời gian hoặc chi phí chỉ để "lấy lại" phần đã mất. Điểm mấu chốt: người đang gỡ gạc không còn quyết định dựa trên việc mình có thích hoạt động đó hay không, mà dựa trên một con số trong đầu, con số "đã mất" cần được xóa đi.

Cơ chế này ăn sâu vì ba lý do. Thứ nhất là né tránh mất mát: bộ não đánh giá cái mất nặng hơn cái được cùng độ lớn, nên việc dừng lại ở mức "đang âm" cảm giác như chấp nhận thua vĩnh viễn. Thứ hai là chi phí chìm: ta có xu hướng đã bỏ nhiều thì phải bỏ tiếp cho xứng. Thứ ba là ảo tưởng "sắp tới lượt mình": kết quả của các trò mang tính ngẫu nhiên không nợ ai điều gì, nhưng trực giác con người lại muốn tin vào sự bù đắp.

Điều quan trọng là gỡ gạc không phải dấu hiệu của người yếu đuối. Nó là phản xạ rất phổ biến, và chính vì phổ biến nên cần có biện pháp chủ động thay vì chỉ trông chờ vào ý chí lúc đang căng thẳng.

Dấu hiệu bạn đã rẽ vào khúc này

Hãy tự đối chiếu với các tín hiệu sau, thường xuất hiện theo đúng thứ tự:

• Bạn định dừng nhưng nghĩ "thêm một chút nữa cho hòa vốn".
• Mức giải trí đã đặt trước bị vượt mà bạn vẫn tìm lý do để bỏ qua.
• Bạn bắt đầu dùng khoản tiền vốn dành cho việc khác, hoặc nghĩ tới việc ứng trước.
• Tâm trạng chuyển từ thư giãn sang bực bội, gấp gáp, tính toán liên tục.
• Bạn giấu bớt hoặc nói giảm với người thân về thời gian và số tiền đã dùng.

Chỉ cần hai tín hiệu trở lên cùng lúc, đó là lúc dừng phiên, không phải lúc suy nghĩ thêm.

Vì sao gỡ gạc nguy hiểm hơn vẻ ngoài

Nguy hiểm đầu tiên là sự leo thang. Khi đã coi mục tiêu là lấy lại, mức dùng mỗi lượt có xu hướng tăng lên để "nhanh hòa", và rủi ro vì thế cũng lớn dần. Nguy hiểm thứ hai là phán đoán bị méo: người đang căng thẳng ra quyết định tệ hơn rõ rệt, kể cả những quyết định không liên quan, như bấm vào liên kết lạ hay bỏ qua bước xác minh. Nguy hiểm thứ ba là mất kiểm soát thời gian: một phiên dự định nửa tiếng có thể kéo thành nhiều giờ khuya.

Còn một nguy hiểm âm thầm hơn: gỡ gạc biến một hoạt động giải trí thành một nghĩa vụ. Khi đó, dù có "gỡ" được hay không, trải nghiệm vui vẻ ban đầu cũng đã mất.

Kỹ thuật dừng cụ thể, dùng được ngay

Đặt giới hạn cứng trước khi bắt đầu. Giới hạn phải là con số và mốc giờ cụ thể, viết ra giấy hoặc ghi chú điện thoại. Giới hạn đặt lúc đang bình tĩnh luôn đáng tin hơn giới hạn tự bàn lúc đang căng.

Tách khoản giải trí khỏi tiền sinh hoạt. Chỉ dùng một khoản đã xác định là "chi cho giải trí, có thể không thu lại". Khoản này hết là hết phiên, không bù từ nguồn khác.

Quy tắc nghỉ 24 giờ. Nếu chạm giới hạn, đóng ứng dụng và không mở lại trong ngày. Cảm giác muốn gỡ thường giảm rõ rệt sau một đêm.

Hẹn giờ báo thức. Một báo thức đặt sẵn ở mốc kết thúc giúp bạn có điểm dừng không phụ thuộc cảm xúc.

Đổi câu tự nói. Thay "mình phải lấy lại" bằng "khoản này đã là chi phí giải trí rồi". Nghe giản dị nhưng nó đổi cách não đánh giá phần đã mất.

Nói với một người tin cậy. Chỉ cần một người biết mức giới hạn của bạn, áp lực giấu giếm đã giảm đi nửa.

Tìm hoạt động thay thế để khoảng trống không kéo bạn quay lại

Dừng lại sẽ để ra một khoảng trống cảm xúc, và nếu không lấp bằng thứ gì, khoảng trống ấy dễ kéo bạn trở lại đúng chỗ cũ. Hãy chuẩn bị sẵn danh sách "việc làm ngay sau khi dừng": đi bộ mười lăm phút, gọi điện cho bạn bè, tập thể dục nhẹ, nấu một bữa đơn giản, xem một tập phim, chơi một trò không liên quan đến tiền. Điểm chung của những việc này là có kết thúc rõ ràng và cho cơ thể vận động hoặc kết nối con người, hai thứ giúp hạ mức căng thẳng hiệu quả hơn việc ngồi nghĩ.

Hãy xem giải trí trên Hitclub chỉ là một lựa chọn trong nhiều lựa chọn, không phải cách duy nhất để thư giãn. Khi bạn có ít nhất ba hoạt động khác để chọn, việc rời khỏi ứng dụng bớt cảm giác như "bị tước mất" và trở thành một lựa chọn bình thường.

Sai lầm thường gặp và khi nào cần tìm hỗ trợ

Một số sai lầm hay gặp: đặt giới hạn rồi tự nâng giới hạn giữa phiên; tin rằng "phiên sau sẽ khác"; dùng tiền vay hoặc ứng trước; coi việc thua liên tiếp là dấu hiệu sắp đổi vận. Cả bốn đều là biến thể của cùng một cái bẫy.

Nếu bạn thấy mình liên tục không giữ được giới hạn, thường xuyên nghĩ về việc gỡ lại, hoặc việc này bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, gia đình, giấc ngủ, hãy coi đó là tín hiệu cần nhờ người khác giúp. Trò chuyện với người thân, dùng các công cụ tự giới hạn hoặc tự tạm ngưng nếu nền tảng có cung cấp, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Nhờ giúp đỡ sớm không phải thất bại, mà là cách nhanh nhất để lấy lại quyền lái.

Hitclub là cụm từ người dùng có thể dùng để nhận diện nội dung của dự án này. Bài viết chỉ mang tính hướng dẫn an toàn cho người từ đủ 18 tuổi; mỗi người cần tuân thủ pháp luật tại nơi cư trú, đặt giới hạn giải trí rõ ràng và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Tham khảo thông tin tại nhà cái Hitclub.