Hiểu ảo giác kiểm soát và bẫy tâm lý khi dùng Hitclub

Có những chặng đường không nằm trên bản đồ nào, vì nó diễn ra ngay trong đầu người đi. Khi dùng một nền tảng giải trí như Hitclub, chặng khó nhất đôi khi không phải là thao tác kỹ thuật hay bảo mật tài khoản, mà là việc giữ cho cảm giác của mình khớp với thực tế. Một trong những chỗ lệch phổ biến nhất có tên gọi trong tâm lý học: ảo giác kiểm soát.

Ảnh: Maxim Tolchinskiy / Unsplash

Ảo giác kiểm soát là gì

Illusion of control là xu hướng tin rằng mình có ảnh hưởng lên một kết quả mà thực chất mình không chi phối được. Nhà tâm lý học Ellen Langer đã mô tả hiện tượng này từ thập niên 1970 qua những thí nghiệm đơn giản: người ta tự tay chọn số hoặc tự tay thực hiện một thao tác thì tin vào khả năng thành công cao hơn, dù kết quả hoàn toàn do ngẫu nhiên quyết định.

Điều đáng chú ý là ảo giác này không phải dấu hiệu của sự kém hiểu biết. Người thông minh, cẩn trọng vẫn mắc, vì não bộ vốn được tiến hóa để tìm quy luật và tìm vai trò của bản thân trong mọi việc xảy ra. Trong đời sống thường ngày, thói quen ấy có ích. Nhưng ở những tình huống mà kết quả được quyết định bởi yếu tố ngẫu nhiên, nó biến thành một tấm bản đồ sai: nhìn rất thuyết phục, nhưng dẫn người đi vào ngõ cụt.

Những biểu hiện quen thuộc trên hành trình

Ảo giác kiểm soát hiếm khi xuất hiện dưới dạng một niềm tin lớn lao. Nó thường len vào bằng những nghi thức nhỏ:

• Chọn một khung giờ "thuận" vì lần trước vào giờ đó có kết quả tốt.
• Làm một động tác lặp lại trước khi bắt đầu, như một thói quen cầu may.
• Tin rằng thao tác chậm hay nhanh, nhẹ tay hay mạnh tay sẽ ảnh hưởng đến kết quả.
• Cho rằng mình "đã hiểu nhịp" sau vài lần liên tiếp thuận lợi.
• Ghi chép lại các lượt trước để "đọc" lượt sau, rồi đặt niềm tin vào bản ghi chép đó.

Mỗi nghi thức, nhìn riêng lẻ, đều vô hại. Vấn đề nằm ở chỗ chúng tạo cảm giác chắc chắn không có cơ sở. Và cảm giác chắc chắn là thứ dễ dẫn đến các quyết định lớn hơn mức dự định.

Vì sao nghi thức cá nhân không đổi được xác suất

Hãy nhìn chặng này bằng một hình ảnh đời thường. Một người đi bộ cầm chiếc ô, mặc áo mưa màu may mắn, bước chân phải trước. Mưa có đổ hay không là chuyện của bầu trời, không phải của chiếc áo. Nghi thức làm người đi yên tâm hơn, nhưng không làm thời tiết đổi hướng.

Với kết quả ngẫu nhiên cũng vậy. Khi mỗi lượt là một sự kiện độc lập, điều xảy ra ở lượt trước không "nhớ" gì ở lượt sau, và hành động của người tham gia không có đường truyền nào đến cơ chế tạo ra kết quả. Giờ giấc, vị trí ngồi, cách chạm tay, màu giao diện đều không phải biến số tác động. Cái duy nhất người chơi thực sự kiểm soát được là những thứ nằm ngoài kết quả: mình bỏ ra bao nhiêu thời gian, bao nhiêu chi phí giải trí, và dừng khi nào.

Ghi nhớ này đáng viết lên đầu trang sổ tay của chuyến đi: kiểm soát được hành vi của mình, không kiểm soát được kết quả. Chuyển nỗ lực từ vế thứ hai sang vế thứ nhất là bước ngoặt của người dùng có ý thức.

Tác hại tới quyết định

Ảo giác kiểm soát gây hại không phải vì bản thân nó, mà vì nó kéo theo một chuỗi quyết định sai lệch:

Đánh giá thấp rủi ro. Người tin mình đang nắm tình hình sẽ thấy mọi thứ ít rủi ro hơn thực tế, từ đó chấp nhận mức chi phí cao hơn dự định.

Kéo dài thời gian. Khi cảm thấy mình "sắp hiểu ra", người ta dễ nghĩ thêm một lượt nữa sẽ xác nhận điều đó. Một lượt nữa trở thành nhiều lượt.

Gán công, đổ lỗi sai chỗ. Kết quả tốt thì cho là nhờ nghi thức hay sự khéo léo, kết quả không như ý thì cho là do một chi tiết mình "làm sai". Cách nghĩ này vừa củng cố ảo giác, vừa khiến người ta không bao giờ rút ra bài học đúng.

Bỏ qua giới hạn đã đặt. Giới hạn thời gian và chi phí được đặt khi đầu óc còn tỉnh táo. Ảo giác kiểm soát thì thì thầm rằng lần này khác, nên giới hạn có thể nới ra một chút.

Cộng các tác hại ấy lại, hành trình đi chệch khỏi lộ trình ban đầu mà người đi không hề cảm thấy mình đang rẽ.

Neo vào dữ kiện thật

Cách chống lại một tấm bản đồ sai là đối chiếu với mốc ngoài thực địa. Ở đây, mốc ngoài thực địa là những dữ kiện có thể kiểm chứng:

1. Viết ra giới hạn trước khi bắt đầu. Thời gian tối đa, ngân sách giải trí tối đa, và điều kiện dừng. Giới hạn viết ra có sức nặng hơn giới hạn nhẩm trong đầu.
2. Dùng đồng hồ và bộ đếm thật. Đặt báo thức, theo dõi số tiền đã dùng bằng ghi chú hoặc ứng dụng quản lý chi tiêu, thay vì dựa vào cảm giác "chắc chưa nhiều".
3. Hỏi một câu kiểm tra. "Điều mình sắp làm có tác động lên kết quả không, hay chỉ tác động lên cảm giác của mình?" Nếu câu trả lời là vế sau, đó là nghi thức, không phải chiến lược.
4. Đọc thông tin chính thức. Tìm hiểu cách nền tảng mô tả luật và cơ chế của từng trò chơi, thay vì tin vào lời đồn hay mẹo truyền miệng.
5. Nhìn kết quả trong nhiều lượt, không nhìn vài lượt. Chuỗi ngắn rất dễ đánh lừa; cảm giác về chuỗi ngắn chính là nơi ảo giác sinh sôi.
6. Nghỉ giữa chừng. Rời màn hình năm đến mười phút giúp bạn nhìn lại bằng đầu óc ít bị cuốn.

Một vài sai lầm thường gặp

Sai lầm đầu tiên là nghĩ rằng chỉ người mới mới bị ảo giác này. Thực tế người có kinh nghiệm lâu năm lại có xu hướng tin vào "cảm giác nghề" nhiều hơn, vì họ đã gom nhiều trải nghiệm để tự thuyết phục.

Sai lầm thứ hai là chê nghi thức nhỏ là vô hại rồi để nó phát triển thành thói quen có điều kiện: không làm động tác ấy thì không dám tiếp tục, làm rồi thì tin mình có lợi thế.

Sai lầm thứ ba là dùng kết quả để đo giá trị quyết định. Một quyết định hợp lý vẫn có thể cho kết quả không như ý, và ngược lại. Chấm điểm bản thân theo quy trình (có theo giới hạn không, có dừng đúng lúc không) công bằng và hữu ích hơn nhiều.

Giữ bản đồ trong đầu khớp với địa hình thật

FullySky hay nhìn mọi việc như một chuyến đi. Trên chuyến đi ấy, người đi tỉnh táo không cần tin vào bùa may; họ cần biết mình đang ở đâu, còn bao nhiêu sức, và điểm dừng nằm ở chỗ nào. Hiểu ảo giác kiểm soát giúp bạn nhận ra những khoảnh khắc mình đang tin vào tấm bản đồ do chính mình vẽ, và quay về với những mốc có thật.

Hitclub là một lựa chọn giải trí, và giải trí chỉ trọn vẹn khi người dùng giữ được quyền quyết định về thời gian và chi phí của mình. Bài viết chỉ mang tính hướng dẫn an toàn cho người từ đủ 18 tuổi. Mỗi người cần tuân thủ pháp luật tại nơi cư trú, đặt giới hạn giải trí rõ ràng, dừng lại khi thấy mình bắt đầu mất kiểm soát, và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Nếu cảm thấy khó dừng, hãy chia sẻ với người thân hoặc tìm đến dịch vụ hỗ trợ tâm lý tại địa phương.

Tham khảo thông tin tại Hit club.